افزایش نگرانکننده شیوع دیابت در جهان ؛ کنترل قند خون برای پیشگیری از عوارض این بیماری حیاتی است
فوق تخصص غدد و متابولیسم و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، با اشاره به روند رو به افزایش ابتلا به دیابت در جهان و بهویژه در منطقه خاورمیانه ، تأکید کرد: هدف از درمان دیابت فقط کاهش قند خون و رفع علائم بالینی آن نیست، بلکه پیشگیری از عوارض جدی و مزمن این بیماری درارگانهای مختلف بدن که برکیفیت زندگی بیمار و مرگ و میر ناشی از بیماری تاثیر به سزایی دارد نیز از اهداف مهم درمان بیماری است .
دکتر پروین لایق، ضمن اشاره به شیوع رو به افزایش دیابت در سالهای اخیر گفت: دیابت یکی از شایعترین بیماریهایی است که امروزه با آن مواجه هستیم و متأسفانه ، روند ابتلا به آن در سراسر جهان در حال افزایش است. در منطقه ما نیز این افزایش با سرعت بیشتری رخ میدهد و آمار ابتلا همچنان در حال بالا رفتن است.
وی افزود: در کنار دیابت، اضافه وزن و چاقی نیز بهطور همزمان در حال افزایش است و این دو مسأله ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند.
فوق تخصص غدد و متابولیسم، با اشاره به انواع دیابت گفت: عمده بیماران دیابتی را مبتلایان به دیابت نوع ۲ تشکیل میدهند و اگرچه موارد دیابت نوع یک نیز وجود دارد و آمار آن تا حدی افزایش یافته است، اما بیشترین رشد شیوع مربوط به دیابت نوع ۲ است.
وی افزود: در بروز دیابت نوع ۲ ، دو عامل اصلی نقش مهمی دارند . یک عامل زمینه مساعد ژنتیکی فرد است و به همین دلیل زمانی که از یک بیمار دیابتی شرح حال گرفته میشود، معمولاً در میان اعضای خانواده و نزدیکان او نیز سابقه ابتلا به دیابت دیده میشود و عامل مهم دیگر سبک زندگی فرد در رابطه با نوع تغذیه و میزان فعالیت بدنی وی می باشد.
این فوق تخصص غدد و متابولیسم افزود: در حالی که در زمینه ژنتیک امکان مداخله چندانی وجود ندارد، در حوزه سبک زندگی میتوان اقدامات مؤثری انجام داد. به همین دلیل بخش مهمی از درمان در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، که شایعترین نوع دیابت محسوب میشود، به اصلاح شیوه زندگی مربوط است.
به گفته وی، اصلاح تغذیه و افزایش فعالیت بدنی از مهمترین بخشهای این تغییر در سبک زندگی است و بیمار برای کنترل مناسب بیماری باید بهطور منظم به پزشک مراجعه کند و توصیهها و آزمایشهای دورهای را طبق برنامه انجام دهد.
این فوق تخصص غدد، با تأکید بر اینکه اهمیت دیابت فقط در بروز علائمی مانند تشنگی زیاد یا تکرر ادرار نیست ، گفت: بالا بودن قند خون در طولانیمدت میتواند بر سیستمهای مختلف بدن اثر بگذارد. از عوارض چشمی و کلیوی گرفته تا درگیری قلبیعروقی، زخم پای دیابتی و مشکلات مربوط به آسیبهای عصبی که بروز آنها با کاهش کیفیت زندگی بیماران و افزایش مرگ ومیر ناشی از بیماری همراه است.
دکتر لایق ادامه داد: بنابراین در برخورد با بیمار دیابتی هدف تنها رفع علائم اولیه نیست، بلکه باید تلاش کرد از بروز عوارض مزمن بیماری جلوگیری شود.
کنترل همزمان قند خون ، فشارخون بالا و چربی خون ؛ کلید پیشگیری از عوارض خطرناک دیابت
وی، درباره راهکار پیشگیری از این عوارض گفت: مهمترین اقدام، رساندن قند خون بیمار تا حد ممکن به محدوده مطلوب و نزدیک به طبیعی است. هرچند در ظاهر این موضوع ساده به نظر میرسد، اما در عمل دستیابی به کنترل مناسب قند خون در بسیاری از بیماران کار آسانی نیست.
این فوق تخصص غدد و متابولیسم خاطرنشان کرد: در بسیاری از کشورها نیز درصد بیمارانی که به کنترل مطلوب قند خون میرسند چندان بالا نیست. بخشی از این موضوع به آنچه اینرسی بیمار و اینرسی پزشک گفته میشود مربوط است.
وی تأکید کرد: از آنجا که دیابت یک بیماری مزمن و طولانیمدت است و ارتباط زیادی با سبک زندگی و نوع تغذیه دارد، کنترل موفق آن نیازمند همکاری و مشارکت فعال خود بیمار در مدیریت بیماری است.
دکتر پروین لایق با تأکید بر اهمیت کنترل دقیق دیابت اظهار کرد: در مدیریت این بیماری باید تلاش شود، قند خون بیمار به قند هدف در نظر گرفته شده برای آن بیمار برسد . با این حال در کنار کنترل قند خون، دو عامل مهم فشارخون بالا و چربی خون بالا نیز باید بطور همزمان مورد توجه قرار گیرد.
وی افزود: فشار خون بالا و چربی خون بالا از جمله عواملی هستند که در صورت کنترل نشدن میتوانند، خطر بروز عوارض دیابت را افزایش دهند. به همین دلیل لازم است این سه شاخص به طور همزمان تحت کنترل قرار گیرند تا احتمال بروز عوارض مزمن کاهش یافته یا حداقل زمان بروز آنها به تأخیر بیفتد.
دکتر لایق خاطر نشان کرد: اگر بتوان این سه عامل یعنی قند خون، فشار خون و چربی خون را به خوبی کنترل کرد، بهترین نتیجه در پیشگیری از عوارض مزمن دیابت حاصل خواهد شد. این عوارض نه تنها کیفیت زندگی بیماران را کاهش میدهد، بلکه میتواند طول عمر آنها را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وی تصریح کرد: هدف از درمان بیماران دیابتی این است، که ضمن برطرف شدن علائم آزاردهنده بیماری، از بروز عوارض مزمن نیز پیشگیری شود. در صورتی که این عوارض هنوز ایجاد نشده باشد باید از بروز آنها جلوگیری کرد و اگر ایجاد شده باشد، باید با مدیریت مناسب مانع پیشرفت بیشتر آنها شد تا کیفیت زندگی بیمار حفظ شود.
تنظیم کالری روزانه و پرهیز از رژیمهای خودسرانه؛ راهکار اصولی کنترل دیابت
دکتر پروین لایق، با تأکید بر اهمیت تنظیم دقیق رژیم غذایی در بیماران دیابتی اظهار کرد: آنچه در تغذیه بیماران دیابتی اهمیت دارد، تنظیم مجموع کالری دریافتی روزانه است. بهطور معمول حدود ۵۵ تا ۶۵ درصد انرژی از کربوهیدراتها ، تا ۲۰ درصد از پروتئینها و تا ۳۰ درصد از چربیها تأمین میشود، اما تنظیم صحیح کل کالری روزانه متناسب با نیاز هر فرد مهمترین مسئله است.
وی افزود: برخی بیماران تصور میکنند با حذف یک وعده غذایی یا انجام اقدامات خودسرانه میتوانند بیماری را کنترل کنند، در حالی که این روشها نه تنها اصولی نیست، بلکه در درازمدت میتواند مشکلساز شود.
این فوق تخصص غدد و متابولیسم ادامه داد: بهترین راهکار آن است که بیمار به متخصص یا کارشناس تغذیه مراجعه کند، تا میزان کالری مورد نیاز او بر اساس شرایط فردیاش محاسبه شود. سپس سهم هر یک از مواد غذایی شامل کربوهیدرات، چربی و پروتئین بهطور دقیق مشخص و برنامه غذایی متناسب با غذاهای رایج و در دسترس فرد تنظیم شود.
به گفته وی، پس از تعیین کالری مورد نیاز، باید این میزان انرژی بهصورت صحیح میان وعدههای اصلی و میانوعدهها تقسیم شود. معمولاً توصیه میشود بیماران دیابتی سه وعده غذای اصلی و سه میانوعده در طول روز داشته باشند تا قند خون در طول روز نوسان شدید نداشته باشد.
دکتر لایق خاطرنشان کرد: حذف برخی مواد غذایی مانند نوشابهها یا غذاهای حاوی قند بالا گرچه مفید است، اما بهتنهایی کافی نیست. اگر برنامه غذایی بهصورت علمی و متعادل تنظیم نشود، ممکن است بیمار در کوتاه مدت خسته شود و در نهایت به اهداف درمانی مورد نظر نرسد.
وی تأکید کرد: مدیریت تغذیه در دیابت یک کار تخصصی است و نیاز به برنامهریزی دقیق و قابل اجرا در بلندمدت دارد تا هم کنترل قند خون بهدرستی انجام شود و هم بیمار بتواند بدون احساس محرومیت شدید، برنامه غذایی خود را ادامه دهد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه، با اشاره به اهمیت سبک زندگی در کنترل دیابت گفت: در مدیریت این بیماری تنها رژیم غذایی اهمیت ندارد، بلکه میزان فعالیت بدنی فرد نیز نقش بسیار مهمی در کنترل قند خون ایفا میکند.
وی افزود: در برخی از موارد ممکن است یک رژیم غذایی از نظر علمی بسیار مناسب و دقیق طراحی شود، اما در عمل برای بیمار قابل اجرا نباشد. به همین دلیل هنگام تنظیم برنامه غذایی باید علاوه بر مباحث علمی، جنبههای عملی و شرایط واقعی زندگی بیمار نیز در نظر گرفته شود.
این فوق تخصص غدد و متابولیسم ادامه داد: گاهی بهترین رژیم از نظر علمی برای بیمار طراحی میشود، اما بیمار به دلیل شرایط زندگی، امکانات یا سبک زندگی خود قادر به اجرای آن نیست. در چنین شرایطی، حتی بهترین برنامه غذایی نیز در عمل موفق نخواهد بود.
به گفته وی، متخصصان تغذیه هنگام تنظیم رژیم غذایی برای بیماران دیابتی باید به عوامل مختلفی از جمله توانایی اقتصادی، دسترسی به مواد غذایی و شرایط زندگی فرد توجه کنند؛ زیرا این برنامه قرار نیست تنها برای مدت کوتاهی اجرا شود، بلکه بیمار باید بتواند در طول زندگی خود آن را رعایت کند.
دکتر لایق تأکید کرد: تنظیم یک برنامه غذایی مناسب برای هر فرد نیازمند در نظر گرفتن شرایط شخصی، امکانات و دسترسیهای اوست تا بتوان بهترین و در عین حال قابل اجراترین برنامه را برای بیمار تعیین کرد. به گفته وی، این موضوع یکی از چالشهای مهم در مدیریت بیماری دیابت به شمار میرود.
وی خاطرنشان کرد: در بسیاری از موارد بیمارانی که همکاری بیشتری در رعایت توصیههای مربوط به سبک زندگی دارند، کنترل بهتری نیز بر بیماری خود خواهند داشت. در این میان کنترل چاقی نیز اهمیت زیادی دارد و افرادی که اضافه وزن یا چاقی دارند باید برای کاهش وزن اقدام کنند.
این متخصص غدد و متابولیسم افزود: در درمان دیابت اصلاح سبک زندگی در اولویت قرار دارد، اما اگر این اقدامات کافی نباشد، باید از درمان دارویی استفاده کرد و در برخی موارد خاص حتی روشهای جراحی چاقی نیز ممکن است مدنظر قرار گیرد که تصمیمگیری درباره آن بر عهده پزشک و بر اساس شرایط بیمار است.
وی با اشاره به تغییر الگوی ابتلا به دیابت در سالهای اخیر گفت: کاهش فعالیت بدنی و افزایش دسترسی به غذاهای پرکالری از عوامل مهم افزایش شیوع چاقی و در نتیجه افزایش دیابت نوع ۲ در جامعه است.
دکتر لایق ادامه داد: در گذشته کودکان و نوجوانان فعالیت بدنی بیشتری داشتند و کمتر با اضافه وزن مواجه بودند، اما امروزه به دلیل کاهش تحرک و تغییر الگوی تغذیه، شاهد افزایش اضافه وزن و چاقی در میان نوجوانان هستیم.
وی هشدار داد: نوجوانانی که دچار اضافه وزن یا چاقی هستند، بهویژه اگر سابقه خانوادگی دیابت داشته باشند، بیشتر در معرض ابتلا به دیابت نوع ۲ قرار میگیرند. در حالی که در گذشته مشاهده دیابت نوع ۲ در سنین پایین کمتر رایج بود، امروزه مواردی از این بیماری حتی در میان نوجوانان نیز دیده میشود.
این فوق تخصص غدد و متابولیسم در پایان تأکید کرد: برای پیشگیری از این روند لازم است فعالیت بدنی در میان کودکان و نوجوانان افزایش یابد و مصرف غذاهای پرکالری و فستفودها محدود شود.